Kazimierz Wójcicki: Agenda rosyjska

Tego pisma nie można dostać  w kioskach – tym bardziej miło nam, redakcji „Studia Opinii”, że możemy opublikować  cenne teksty z „Debaty”, dostępnej dziś  tylko dla posłów i senatorów RP. W podtytule ma ona „Materiały Społecznego Zespołu Ekspertów przy Przewodniczącym Sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych”. Wybraliśmy na razie z drugiego, majowego numeru „Debaty” dwa teksty, poświęcone Rosji.

Dr Kazimierz Wóycicki - przewodniczący Grupy Doradców Społecznych przy przewodniczącym Sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych. Studia filozoficzne na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim; praca w miesięczniku „Więź" (1974-1980); więziony w stanie wojennym; dziennikarz BBC (1986-1987); redaktor naczelny dziennika „Życie Warszawy"(1990-1993); dyrektor Instytutu Polskiego w Dusseldorfie (1996-1999) i Lipsku (2000-2004), dyrektor oddziału szczecińskiego Instytutu Pamięci Narodowej (2004-2008); wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego,

Andrzej Ananicz - dyplomata, nauczyciel akademicki, dyrektor Akademii Dyplomatycznej PISM, szef Agencji Wywiadu w latach 2004-2005 oraz w roku 2008; w latach 1980-1991 był członkiem NSZZ„Solidarność" a w latach 1996-2000 wiceprezesem zarządu Fundacji „Instytut Lecha Wałęsy".

Polsko-rosyjskie otwarcie

W stosunkach polsko-rosyjskich nastąpiła zasadnicza zmiana atmosfery. Przesłanki, by mówić o owej zmianie klimatu, są istotne i wymagają analizy:

• władze w Moskwie zdecydowały się na bez porównania bardziej otwarte mówienie o zbrodniach stalinowskich niż miało to miejsce wcześniej;
• projekcja filmu „Katyń" w rosyjskich mediach jest nie tylko wydarzeniem w stosunkach polsko-rosyjskich, ale w nie mniejszym stopniu wydarzeniem wewnątrz rosyjskim;
• atmosfera spotkania II Forum Regionów Polski i Rosji, które odbyło się w Polsce 17-18 maja, na które przybyły liczne i wysokiego szczebla delegacje (pierwsze forum nie miało takiej obsady);
• wypowiedzi ze zdecydowanie nowymi akcentami czołowych polityków rosyjskich - Dmitrija Medwiediewa, Władimira Putina, Siergieja Ławrowa, Siergieja Mironowa, Konstantina Kosaczewa. W artykule Kosaczewa czytamy:

„Zapewne nie będzie przesadne stwierdzenie, że swoistym »kluczem« do Europy Środkowej i Wschodniej jest Polska, a stan naszych stosunków z nią w istotny sposób rzutuje na ogólny klimat panujący na całym Wschodzie Europy. Można jedynie ubolewać, iż stosunki Rosji właśnie z tym krajem w »drugim okresie powojennym* nacechowane były trudnościami. Wyłączną winą za to najczęściej obarczaliśmy nieustępliwą Warszawę, rozsądniej jednak byłoby spojrzeć na sprawy bardziej trzeźwo.

W Rosji często niedoceniano kluczowej roli samej Polski, traktując ją jako swego rodzaju »element wtórny» w porównaniu z budową stosunków z USA lub UE, bądź jako narzędzie w czyimś ręku. Uważano, iż ważniejszą sprawą jest dogadać się ze »starszym« niż z kłopotliwym »młodszym«.

Poza tym nie w pełni zdawano sobie u nas sprawę ze stosunku elit i społeczeństwa polskiego do tych wydarzeń historycznych, które wiążą się  z Rosją (17 września 1939 r., pakt Ribbentrop-Mołotow, masowe egzekucje w Katyniu oraz ich negowanie w ZSRR, Powstanie Warszawskie, sytuacja powojenna itp.). l jeśli nawet znaczenie, jakie przywiązywano w Polsce do tych spraw wydawało nam się przesadne, to jeszcze nie był powód, dla którego należało ignorować daną okoliczność i próbować bądź działać z pominięciem kłopotliwych tematów, bądź oczekiwać aż wszystko to samo przeminie".

Te przesłanki pozwalają  uznać, że Rosja postanowiła nie omijać Warszawy w drodze do Brukseli i że polityka ignorowania i próby izolowania Warszawy uznane zostały w Moskwie za kontrproduktywne.

Zwolennicy poglądu o zwrocie w stosunkach polsko-rosyjskich przytoczyć też mogą  argumenty związane z wewnętrzną sytuacją w Rosji:

•  polityka odbudowy pozycji Rosji przy oparciu jej na eksporcie ropy, a przede wszystkim gazu, nie sprawdziła się;
•  Moskwa zaczęła otrzymywać  z wielu stron sygnały, że jedynie głębokie reformy zapewnić  mogą jej wysoką pozycję w społeczności międzynarodowej.

Można więc domniemywać uznanie przez rosyjskie kierownictwo potrzeby reform wewnętrznych i transformacji. Łączy się to z uznaniem niewystarczalności zamiarów odbudowy pozycji Rosji w oparciu na sile gospodarki surowcowej (gaz) i na uzyskiwanych stąd środkach finansowych. Wydaje się, że są to wnioski, jakie chyba wyciąga Moskwa z niepowodzeń, związanych m.in. ze skutkami światowego kryzysu gospodarczego. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że ta zmiana postawy nie jest czymś pewnym.

Sceptycy będą ostrzegać,  że nie musi to oznaczać automatycznie głębszej i długotrwałej poprawy stosunków. Zmieniła się taktyka, będzie twierdzić sceptyk, strategia pozostaje taka sama.

Na poparcie takiej oceny sytuacji można przytoczyć chociażby sukcesy rosyjskiej polityki na Ukrainie. Po porażce, jaką poniosła Moskwa w czasie „pomarańczowej rewolucji", następuje po latach rewanż i wpływy rosyjskie ulegają znaczącemu poszerzeniu.

Wreszcie sceptyk przytoczy argument, że polsko-rosyjskie otwarcie motywowane jest po stronie polskiej chęcią przypodobania się Zachodowi, którego postawa wobec Rosji oceniana jest w Polsce często jako pełna naiwności. Tym bardziej sceptycznie oceniane są: postawa prezydenta Obamy, mówiącego o „resetowaniu" stosunków z Moskwą, i - co budzi największy niepokój - amerykańskie głosy o możliwości rosyjskiego członkostwa w NATO, niezależnie od tego, jak są one marginalne.

Doświadczenie historyczne podpowiada, że Rosja nigdy nie rezygnuje ze swojej ekspansjonistycznej postawy. Nie zawsze jednak historia podpowiada właściwą postawę. Albo też lekcję historii należy inaczej odczytywać.

Zmianę atmosfery w stosunkach polsko-rosyjskich należy postrzegać w znacznie szerszym kontekście, a nie tylko z punktu widzenia postawy Moskwy wobec Warszawy czy też  w nowych uwarunkowaniach wewnętrznych polityki rosyjskiej. Zmiany i potrzebę zmian w stosunkach polsko-rosyjskich należy postrzegać, jako wynik zasadniczych przeobrażeń geopolitycznych we współczesnym świecie.

Geopolityczne uwarunkowania stosunków polsko-rosyjskich

„Mała gospodarka na wielkim terytorium"

Sytuację pogarsza dodatkowo to, że jedyne odłamy społeczeństwa, wśród których występuje dodatni wskaźnik przyrostu naturalnego, to ludność nierosyjska i związana z islamem.

Terytorium stanowi również  poważny problem. Na terenach na wschód od Uralu mieszka jedynie 38 min ludności. Dodajmy, że na terenach dalekiego Wschodu graniczących z Chinami mieszka 6,4 min, gdy po stronie chińskiej zamieszkuje ponad 120 min.

Wyobrażenie, że Moskwa może być supermocarstwem i partnerem rozgrywającym w globalnej polityce jest iluzoryczne. Z historycznej perspektywy może to Polaków cieszyć. Potężna Rosja zawsze była zagrożeniem dla Polski. Jej osłabienie musi być odczytywane jako coś pozytywnego.

W istocie jednak ma się  do czynienia z sytuacją nową i niezwykle złożoną. Osłabienie Rosji prowadzić może do jej rozpadu. Słabość Rosji w połączeniu z przesadnymi politycznymi ambicjami prowokować może Moskwę do nieobliczalnej i trudnej do przewidzenia polityki.

Wreszcie przyszłość gigantycznego terytorium Federacji Rosyjskiej w Azji jest wielką niewiadomą. Rosja nie posiada ani dostatecznych środków finansowych, ani dostatecznej liczby ludności, aby terytorium to zagospodarować.

Dostrzeganie jedynie słabości partnera może powadzić do niewłaściwej oceny sytuacji, z drugiej jednak strony postrzeganie Rosji z historycznej perspektywy, jako wciąż zdolnej i posiadającej środki do nieograniczonej ekspansji, prowadzić może do nie mniejszych błędów.

Granice amerykańskiej hegemonii

 Azja i amerykański „reset" polityki wobec Rosji

Kontynentem, który w okresie „zimnej wojny" był w przeważającej mierze terenem starcia dwóch wrogich sobie supermocarstw, a teraz nabiera zasadniczego znaczenia dla światowej geopolityki, jest Azja. Ta wyłaniająca się zadziwiająco szybka konfiguracja historyczno-geopolityczna wpływa zasadniczo w Ameryce na ocenę znaczenia Rosji.

Istotnie, Waszyngton mówi o„resecie" stosunków amerykańsko-rosyjskich. Nie jest to jednak przypadłość samego prezydenta Obamy, skoro w podobnym tonie pisze o stosunkach z Rosją również konserwatywny wpływowy periodyk, jakim jest „National Interest". Opinia, że stosunki z Rosją należy przewartościować, rozpowszechniona jest w Stanach szeroko. Artykuł o potrzebie rosyjskiego członkowstwa w NATO potraktować można jako skrajność, to jednak zamieszcza go tak wpływowy periodyk, jakim jest„Foreign Affairs". To polskiego analityka może nawet zaskakiwać - jako zbyt sceptyczne wobec Rosji oceniane są wszystkie rządy europejskie, a nie tylko państwa Europy środkowo-wschodniej.

Poszukiwanie większej Europy

Niepokojące część  polskich polityków i polskiej opinii publicznej przekonanie o zmniejszającym się rzekomo zainteresowaniu prezydenta Obamy dla Europy Środkowej oparte jest na fałszywych przesłankach. Region ten cieszył się specjalnym zainteresowaniem Waszyngtonu w okresie „zimnej wojny" oraz w okresie rozpadu sowieckiego imperium. Nie ma powodu do takiego specjalnego zainteresowania, gdy jest on regionem stabilnym.

Polityka amerykańska wobec Europy, mimo wszystkich napięć, jakie przyniósł okres lat 90. i późniejszy, cechuje przede wszystkim kontynuacja. Obawy, że Ameryka skieruje się ku strefie Pacyfiku i odwróci się plecami do Europy, nie sprawdziły się. Wprost przeciwnie. Znajdując coraz silniejszego konkurenta w Chinach, Ameryka aktywizuje swoją politykę europejską.

To Stany Zjednoczone były i są zwolennikiem poszerzania Unii Europejskiej. Dotyczyło to zawsze naszego regionu Europy Środkowej. Dotyczy to również członkostwa Turcji w UE, czego Stany są adwokatem. Dziś zadaje się w Ameryce pytanie o znaczenie Rosji dla Europy.

Bezpośrednio po rozpadzie Związku Sowieckiego rola Rosji była lekceważona, a jej znaczenie ograniczano niemalże do kwestii nierozprzestrzeniania broni jądrowej. Rosja była w jakiejś mierze traktowana jako przeciwwaga dla Chin i jako czynnik równowagi sił na kontynencie azjatyckim. Na to jednak, aby taką rolę odgrywać, Rosja stała się za słaba. Jest gospodarką aż cztery razy mniejszą od Chińskiej i ta dysproporcja będzie się powiększać.

W Ameryce panuje dzisiaj skłonność do postrzegania przyszłości Rosji raczej przede wszystkim w związkach z Europą. Gdy Chiny traktowane są jako wielki konkurent, w Ameryce wraca polityczny projekt współpracy z Europą jako światowym makroregionem, będącym partnerem Ameryki w światowych zmaganiach. Taka Europa miałaby powiększyć swój potencjał o Rosję.

Trzeba być oczywiście ostrożnym w traktowaniu takich spekulacji, zarazem jednak trudno je lekceważyć, gdy zdają się signum temporis w aktualnie toczonych dyskusjach.

 Polityka wobec Moskwy -nowe wyzwania

Istnieją więc poważne przesłanki, związane z przemianami w światowej polityce, aby politykę polską wobec Rosji poważnie przemyśleć i nadać jej kształt odpowiadający nowym uwarunkowaniom. Należy oddalić argument - pojawiający się niekiedy - że otwarcie Warszawy na Rosję powodowane jest przede wszystkim chęcią dostosowania się do zbyt ugodowej wobec Rosji polityki Zachodu. Na tak sformułowaną krytykę należy odpowiedzieć, że to zmieniająca się sytuacja w świecie zmusza do zmiany polityki.